Berlin, Köln, Rotterdam ya da Londra'da yaşıyorsanız haziran ayında namaz vakitleri çizelgesinin tuhaflaştığını fark etmişsinizdir. Yatsı gece yarısından sonraya kayar, imsak saat 3'ün öncesine düşer; iki farklı uygulama ya da iki cami arasında bir saati aşan farklar görülür. Bu bir hata değil. Arkasında gerçek bir astronomik durum var ve Avrupa'daki âlimler ile takvim hazırlayanlar bu duruma farklı çözümler getirmiş.
Yaz gecelerinde sorun nereden çıkıyor?
Hesaplama yöntemlerinin çoğu imsak (fecr) ve yatsı vaktini güneşin ufkun ne kadar altında olduğuna göre belirler. İmsak, güneş doğmadan önce ufkun yaklaşık 18° altındayken; yatsı ise güneş battıktan sonra 17–18° altına indiğinde başlar. Kesin açı yönteme göre değişir; örneğin Diyanet ve Dünya İslam Birliği (MWL) imsak için 18°, yatsı için 17° kullanır.
Ekvatora yakın yerlerde güneş her gece bu açının çok altına iner. Kuzey Avrupa'da ise inmez. Haziran gündönümünde güneşin deklinasyonu yaklaşık +23,44° olduğundan, gece yarısı güneş ufkun yalnızca 90° − enlem − 23,44° kadar altına iner. 18°'ye ulaşabilmesi için enlemin aşağı yukarı şu değerin altında olması gerekir:
90 − 23,44 − 18 ≈ 48,6° Kuzey
Bu çizginin kuzeyinde, yazın bazı gecelerde gökyüzü 18° tanımına yetecek kadar kararmaz. Alacakaranlık gün batımından gün doğumuna kadar sürer. Astronomik olarak hesaplanacak bir imsak ya da yatsı anı yoktur.
Bu durum Almanya'nın neredeyse tamamını, Hollanda'yı, Belçika'yı, İngiltere'yi, Danimarka'yı ve İskandinavya'yı kapsar. Münih (48,1°K) sınırın hemen altında kalır, Frankfurt ise kalmaz. 18°'lik karanlığın hiç oluşmadığı yaklaşık dönemler:
- Frankfurt (50,1°K): haziran başı – temmuz ortası
- Londra (51,5°K): mayıs sonu – temmuz sonu
- Berlin ve Amsterdam (yaklaşık 52,5°K): 20 mayıs civarı – temmuz sonu
- Hamburg (53,6°K): mayıs ortası – temmuz sonu
- Kopenhag (55,7°K): mayıs başı – ağustos başı
- Stockholm ve Oslo (yaklaşık 59–60°K): nisan sonu – 20 ağustos civarı
Oslo'da gündönümünde güneş ufkun yalnızca 6,7° kadar altına iner; yani "gece" aslında uzun bir sivil alacakaranlıktır. Kutup dairesinin içinde ise yazın güneş bir süre hiç batmaz ve akşam vakti bile takdir yoluyla belirlenir.
Yaygın çözümler
Astronomik tanım işlemediği için takvimler bu gecelerde imsak ve yatsıyı bir kurala göre takdir eder. Buradaki "gece" genellikle gün batımı ile gün doğumu arasındaki süredir.
Gecenin yarısı
Yatsı gecenin ortasından daha geç, imsak da gecenin ortasından daha erken olamaz. Basit bir kuraldır ama en kısa gecelerde iki vakit aynı ana ya da birbirine çok yakın bir zamana düşer; bu da pratikte zorluk çıkarır.
Gecenin yedide biri
Gece yedi eşit parçaya bölünür. Yatsı en geç ilk yedide birin sonunda, imsak en erken son yedide birin başında başlar. Gecenin yarısı kuralına göre daha erken bir yatsı, daha geç bir imsak verir.
Açı bazlı yöntem
Gecenin ne kadarının kullanılacağını yöntemin açısı belirler: açı 60'a bölünür. 18°'lik imsak açısında imsak, gün doğumundan önce gecenin en fazla %30'u (18/60) kadar erkene konur; 17°'lik yatsı açısında yatsı, gün batımından sonra gecenin yaklaşık %28'i kadar sonraya. Gerçek alacakaranlık anı oluşuyor ve bu sınırın içinde kalıyorsa gerçek vakit kullanılır.
Üç kuralın Berlin'de 21 haziran için karşılaştırması (gün batımı yaklaşık 21.33, gün doğumu yaklaşık 04.43, gece aşağı yukarı 7 saat 10 dakika; temkin eklenmeden):
| Kural | Yatsı (yaklaşık) | İmsak (yaklaşık) |
|---|---|---|
| Gecenin yarısı | 01.08 | 01.08 |
| Gecenin 1/7'si | 22.34 | 03.42 |
| Açı bazlı (17° / 18°) | 23.35 | 02.34 |
En yakın enlem ve en yakın gün
Fıkıh kitaplarında iki eski yaklaşım daha geçer. En yakın enlem (akrabü'l-bilâd), fecir ve şafak alametlerinin hâlâ görüldüğü daha güneydeki bir yerin vakitlerini esas alır; genellikle 45–48° civarı. En yakın gün (akrabü'l-eyyâm) ise ilkbaharda imsak ve yatsının hâlâ belirgin olduğu son günün vakitlerini kullanır ve yaz sonunda normal vakitler geri gelene kadar onlarla devam eder.
Yazın daha küçük açılar ya da akşamdan sonra sabit süreler kullanan cemaat takvimleri de vardır. Bu seçeneklerin hiçbiri "yanlış" değildir; her birinin arkasında âlimlerin görüşleri bulunur.
Uygulamada kime uyuluyor?
Avrupa'da namaz vakitleri için tek bir merci yok; kime uyulacağı genellikle cemaatinize bağlıdır:
- Almanya ve Hollanda'daki Türkler çoğunlukla Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yurt dışı şehirleri için yayımladığı vakitleri takip eder. DİTİB camilerindeki takvimler de bu vakitlere dayanır.
- İngiltere'de pek çok yerel takvim var. Londra'daki bazı büyük camiler birleşik bir takvim kullanırken diğerleri kendi takvimlerini çıkarır.
- Avrupa Fetva ve Araştırma Konseyi, Avrupa'daki Müslümanların meselelerine odaklanan bir âlimler kuruludur; yüksek enlemlerde namaz ve oruç vakitlerini kararlarında ele almıştır ve görüşlerine sıkça atıf yapılır.
- Yerel camiler Almanya, Hollanda ve İskandinavya'da çoğu zaman kendi yıllık takvimlerini yayımlar; bu takvimler imam ve yönetimlerinin benimsediği görüşü yansıtır.
Bazı yaz gecelerinde akşam ile yatsı arası çok kısalır ya da yatsı çok geç bir saate düşer. Bazı cemaatler bu durumda akşam ile yatsıyı cem etmeye izin verir, bazıları vermez. Bu astronomiden çok fıkıh meselesidir; uygulamaya değil, hocanıza sorun.
Kış: tam tersi bir tablo
Aralıkta durum tersine döner. Berlin'de ve Londra'da güneş sekiz saatten az, Oslo ve Stockholm'de yaklaşık altı saat ufkun üzerinde kalır. Berlin'de güneş saat 16.00'dan önce batar; öğle, ikindi ve akşam yaklaşık dört saatlik bir aralığa sıkışır. İşte ya da okulda namaz biraz planlama ister ama geceler karanlık olduğu için vakitlerin hesabı kolaydır.
Oruç da bundan etkilenir. Ramazan her yıl yaklaşık 11 gün öne gelir ve şu sıralar kışa doğru ilerliyor: 2027'de şubat başında, 2028'de ocak sonunda başlıyor. Önümüzdeki birkaç yıl Kuzey Avrupa'da oruçlar görece kısa olacak. Ramazan ileride yeniden yaz aylarına denk geldiğinde 18 saati aşan oruçlar yine sık görülecek ve imsak vakti doğrudan cemaatinizin kullandığı yüksek enlem kuralına bağlı olacak. Bir yaklaşımı şimdiden belirlemek için iyi bir sebep.
WAQT bunu nasıl ele alıyor?
İngiltere, Almanya, Hollanda, Belçika, Avusturya, İsviçre, İsveç, Norveç, Danimarka, Finlandiya, İspanya veya İtalya'da bir konum seçtiğinizde WAQT varsayılan olarak Dünya İslam Birliği yöntemini (imsak 18°, yatsı 17°) açı bazlı yüksek enlem kuralıyla kullanır. Diyanet takvimini takip ediyorsanız 25 hesaplama yöntemi arasından "Diyanet İşleri Başkanlığı (Türkiye)" seçeneğine geçebilirsiniz. "Özel Ayarlar" ile açıları kendiniz belirleyip gecenin 1/2'si, gecenin 1/7'si ve açı bazlı kurallar arasından seçim de yapabilirsiniz.
Caminizin takvimiyle birkaç dakikalık fark kalırsa her vakti ayrı ayrı dakika bazında kaydırarak uygulamayı uyduğunuz takvimle eşitleyebilirsiniz.
Pratik olarak ne yapmalı?
- Yazın yaklaşık 48,6° kuzeyin ötesinde gerçek 18°'lik karanlığın olmadığı geceler vardır; bu gecelerdeki imsak ve yatsı vakitleri bir kurala dayanan takdirlerdir.
- Caminizin ya da bağlı olduğunuz kurumun (örneğin DİTİB) hangi takvimi ve hangi yüksek enlem kuralını kullandığını öğrenin.
- Birkaç uygulamayı karşılaştırmak yerine uygulamanızı o takvime göre ayarlayın.
- Yıl boyunca, özellikle yaz oruçlarında imsak konusunda tutarlı kalın.
- Namazları cem etmek ya da hangi kuralın esas alınacağı gibi ihtilaflı konularda yerel mercinize uyun ve hocanıza danışın.